ভাৰতীয় কৃষিৰ ইতিহাস, পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ সময় চোৱা আৰু নীতি আয়োগ ।। দিগন্ত বৰুৱা 

মুক্ত চিন্তা। দ্বাদশ বছৰ। প্ৰথম সংখ্যা

ভাৰতীয় কৃষিৰ পৰিচয়

কৃষি হৈছে একপ্ৰকাৰৰ প্ৰায়োগিক বিজ্ঞান আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ। কৃষিয়ে শস্যৰ উৎপাদন, শস্যৰ সুৰক্ষা আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, আৰু পশুধন পালনৰ সৈতে জড়িত, মাটি, পানী, সূৰ্যৰ পোহৰৰ দৰে প্ৰাকৃতিক সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি খাদ্য, আঁহ আৰু জীৱিকাৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰে। কৃষি হৈছে ভাৰতৰ সভ্যতা, সংস্কৃতি, আৰু ঐতিহ্যৰ ভেটি, যাৰ অবিহনে ভাৰতবৰ্ষই নিজৰ দেশৰ বৃদ্ধি পোৱা প্ৰায় ১.৩৯ বিলিয়ন জনসংখ্যাক চম্ভালি ৰাখিব নোৱাৰে।

MSME (Micro, Small and Medium Enterprises) বা অতি ক্ষুদ্ৰ, ক্ষুদ্ৰ আৰু মজলীয়া উদ্যোগসমূহ, বিনিয়োগ, আৰু ৰপ্তানিৰ লগতে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ চাৰিটা শক্তিশালী চালিকা শক্তি অথবা ইঞ্জিনৰ ভিতৰত কৃষি ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ এক অন্যতম শক্তিশালী চালিকা শক্তি। কৃষিয়ে কেৱল খাদ্য সুৰক্ষা নিৰ্ধাৰণ কৰাই নহয়, কৃষি ক্ষেত্ৰৰ সৈতে জড়িত ভাৰতীয় জনসাধাৰণৰ জীৱিকা অটুট ৰাখি আৰু ভাৰতবৰ্ষৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক বিকাশত সহায় কৰি অন্যান্য খণ্ডকো পৰিচালিত কৰে।

ভাৰতৰ কৃষিৰ বৈশিষ্ট্য নিৰূপিত হৈ আছে ইয়াৰ বৈচিত্ৰ্যত। ভাৰতীয় কৃষিৰ বিভিন্ন খণ্ড আৰু দেশৰ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত কৃষিৰ উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰদৰ্শনৰ যথেষ্ট পাৰ্থক্য আছে। ভাৰতত প্ৰায় ১৬০ নিযুত হেক্টৰ কৃষিযোগ্য ভূমি আছে, যিটো আমেৰিকাৰ পিছতে বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম কৃষি ভূমি। ভাৰতবৰ্ষত ১৫টা প্ৰধান জলবায়ুৰ সকলোবোৰেই প্ৰত্যক্ষিত হয়। পৃথিৱীত পোৱা ৬০ বিধ মাটিৰ প্ৰকাৰৰ ভিতৰত ৪৬ বিধ মাটিৰ প্ৰকাৰেই ভাৰতত উপলব্ধ।

ভাৰতৰ প্রথম প্রধানমন্ত্রী পণ্ডিত জৱাহৰলাল নেহৰুৰ উক্তি আছিল যে “ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ সকলো খণ্ডই অপেক্ষা কৰিব পাৰে কিন্তু কৃষি ক্ষেত্ৰই অপেক্ষা কৰি থাকিব নোৱাৰে।” জাতিৰ পিতা মহাত্মা গান্ধীয়ে কৈছিল  : “পৃথিৱীত ইমানেই ভোকাতুৰ মানুহ আছে যে ৰুটি অথবা খাদ্যৰ ৰূপৰ বাদে প্ৰভু, ঈশ্বৰ বা ভগৱানে তেওঁলোকৰ আগত অইন বেলেগ ৰূপত আৱিৰ্ভাব, হ’ব নোৱাৰে।”

এনেধৰণৰ পৰ্যবেক্ষণে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত আৰু ভাৰতীয় সমাজত কৃষিৰ অপৰিসীম গুৰুত্বৰ ইংগিত বহন কৰে।

ভাৰতীয় কৃষিৰ ইতিহাস

ভাৰতীয় কৃষিৰ এক দীঘলীয়া আৰু অতিকৈ পুৰণি ইতিহাস আছে যিটো সিন্ধু উপত্যকাৰ সভ্যতাৰ পৰা আৰম্ভ হৈ বৰ্তমানলৈকে অব্যাহত হৈ আছে। সিন্ধু উপত্যকাৰ সভ্যতাত যৱ, ঘেঁহু, বাজৰা, দালি, তিল, সৰিয়হ, বিভিন্ন শাক-পাচলি, আৰু কেতিয়াবা ধানৰ খেতিৰ লগতে গৰু-ম’হ, মূলতঃ ভেড়া আৰু ছাগলী আদিও পোহনীয়া কৰি ৰখাৰ ভিতৰত আছিল। কাঠৰ নাঙল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। বানাৱালী আৰু চোলিস্তানৰ স্থানত নাঙলৰ টেৰাকোটা মডেল উদ্ধাৰ কৰা হৈছে আৰু কালিবাংগনত হাল বাই খেতি কৰা পথাৰৰ অৱশেষৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।

আদিম বৈদিক লোকসকল মূলতঃ পশুপালনত ব্যস্ত আছিল আৰু কৃষিক গৌণ বৃত্তি হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল। যদিও আদিম আৰু বহুলভাৱে প্ৰচলিত আছিল কিন্তু পিছৰ বৈদিক যুগত কৃষিকাৰ্য তেওঁলোকৰ জীৱিকাৰ প্ৰধান উৎস হৈ পৰিছিল। বৈদিক লোকসকলে কাঠৰ নাঙল ব্যৱহাৰ কৰি জীৱিকাৰ বাবে কৃষিকাৰ্যত মনোনিৱেশ কৰি কাঠৰ নাঙল ব্যৱহাৰ কৰাৰ উদাহৰণ আছে। কিছুমান পণ্ডিতে লোহাৰ নাঙলৰ টুকুৰা প্ৰথমে পৰৱৰ্তী বৈদিক যুগত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল বুলি বিবেচনা কৰে যদিও কাঠৰ নাঙলৰ ব্যৱহাৰ সাধাৰণতে কৰা হৈছিল।

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ আশে-পাশে কৃষিৰ তিনিটা উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তনে কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধিত অৰিহণা যোগাইছিল।

১/ লোহাৰ নাঙলৰ ভাগৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি

২/ ধান ৰোপণ আৰু

৩/ জলসিঞ্চনৰ ব্যৱহাৰ

মধ্যযুগীয় কালত মহম্মদ বিন তুগলাকে দিৱান-ই-আমীৰ-ই-কোহি নামৰ কৃষিৰ বাবে এটা সুকীয়া বিভাগ স্থাপন কৰিছিল। তেওঁ খেতিয়কসকলক বীজ কিনিবলৈ, খেতি সম্প্ৰসাৰণ কৰিবলৈ আৰু উন্নত শস্যৰ খেতি কৰিবলৈ প্ৰৰোচিত কৰিবলৈও টাক্কাৱী ঋণ দিছিল। বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত কৃষি প্ৰধান বৃত্তি হৈয়েই থাকিল আৰু শাসকসকলে জলসিঞ্চনৰ সুবিধা বিকশিত কৰি ইয়াৰ সম্প্ৰসাৰণক সক্ৰিয়ভাৱে উৎসাহিত কৰিছিল।

১৮ শতিকাৰ সময়ছোৱাত কৃষিৰ বাবে মাটিৰ অভাৱ নাছিল। তথাপিও তলত উল্লেখ কৰা কাৰকসমূহৰ বাবে কৃষিৰ ক্ষতি হৈছিল। সেই কাৰকসমূহ হ’ল:

ক. কৃষি প্ৰযুক্তিগতভাৱে পিছপৰা আৰু স্থবিৰ হৈ পৰিছিল।

খ. ৰাজ্য, জমিদাৰ, জাগীৰদাৰ, ৰাজহ খেতিয়কসকলে কৃষিৰ পৰা সৰ্বাধিক ধন উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

বিদেশীয়ে প্ৰৱৰ্তন কৰা শস্য :

পৰ্তুগীজ, ব্ৰিটিছ আদি বিদেশীয়ে উদাহৰণস্বৰূপে ভাৰতত নতুন আমেৰিকান আৰু আফ্ৰিকান শস্যৰ প্ৰচলন কৰিছিল।

পৰ্তুগীজসকলে প্ৰৱৰ্তন কৰা শস্য :

পৰ্তুগীজসকলে ভাৰতত ধঁপাত, জালুক, আলু, বিলাহী, কাজু, কবি, আনাৰস, অমিতা, মধুৰিআম, চিকু ফল, কুঁহিয়াৰ, মিঠা আলু আৰু কচু আদি কেইবাটাও নতুন শস্যৰ প্ৰচলন কৰে।

ব্ৰিটিছ সকলে প্ৰৱৰ্তন কৰা শস্য:

ব্ৰিটিছ সকলে চাহ, ফুলকবি, চিনচোনা, ৰবৰ আদিৰ প্ৰচলন কৰিছিল।

নতুন বিশ্ব আৰু পুৰণি জগতৰ শস্য :

নতুন বিশ্বৰ শস্যৰ উৎপত্তি আমেৰিকা (উত্তৰ আমেৰিকা, দক্ষিণ আমেৰিকা, আৰু কেৰিবিয়ান)-ত হৈছিল আৰু পিছলৈ বিশ্বৰ অন্যান্য অঞ্চলত প্ৰচলিত হৈছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, ৰবৰ, ধঁপাত, সূৰ্য্যমুখী, ক’ক’, কাজু, অমিতা, আনাৰস আৰু মধুৰিআম।

পুৰণি বিশ্বৰ শস্য হৈছে এনেধৰণৰ উদ্ভিদ যিবোৰ প্ৰথমে ইউৰোপ, এছিয়া আৰু আফ্ৰিকাত খেতি কৰা হৈছিল কিন্তু আমেৰিকাত কৰা হোৱা নাছিল। উদাহৰণস্বৰূপে পুৰণি বিশ্বৰ খেতিসমূহ আছিল ঘেঁহু, ৰাই, ওটছ, খেজুৰ, মচুৰ দাইল, আৰু যৱ।

স্বাধীনতাৰ পৰৱৰ্তী ভাৰতত কৃষি

স্বাধীনতাৰ সময়ত ভাৰতে উত্তৰাধিকাৰী সূত্ৰে অন্যতম পিছপৰা কৃষি ব্যৱস্থা লাভ কৰিছিল। অতিশয় কৃষিজীৱী জনসংখ্যা থকাৰ পাছতো দেশখন খাদ্য শস্য উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত স্বাৱলম্বী নাছিল আৰু ইয়াৰ বৃহৎ, নিত্য বৃদ্ধি পোৱা জনসংখ্যাক খাদ্য যোগান ধৰিবলৈ আমদানিৰ ওপৰত বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰিব লগা হৈছিল।

ভাৰতে খাদ্য-সাহায্য নিৰ্ভৰশীলতাৰ পৰা খাদ্য উৎপাদনত স্বাৱলম্বীতালৈ যাত্ৰা কৰিছিল, যিটো স্বাধীনতাৰ পাছৰ ভাৰতৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য সফলতা। এই পৰিৱৰ্তনৰ যাত্ৰা ১৯৬০ চনৰ মাজভাগত হোৱা সেউজ বিপ্লৱ (Green Revolution), নব্বৈৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে হোৱা হালধীয়া বিপ্লৱ (Yellow Revolution), ২০০০ চনৰ আৰম্ভণিতে হোৱা জিন বিপ্লৱ (Gene Revolution) আৰু ২০১০ চনৰ দালি জাতীয় শস্যৰ বিপ্লৱৰ (Pulse Revolution) দ্বাৰা চিহ্নিত কৰা হৈছে।

স্বাধীনতাৰ পিছৰে পৰা ভাৰতৰ উন্নয়ন যাত্ৰাৰ কৌশলগত পৰিকল্পনা সমূহত কৃষিয়ে কেন্দ্ৰীয় স্থান দখল কৰি আহিছে, আৰু এই অগ্ৰাধিকাৰ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰা হৈছিল। একেৰাহে পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ মাজেৰে পৰিৱৰ্তিত ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰয়োজনীয়তা আৰু বিকশিত প্ৰযুক্তিৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই কৃষি নীতিৰ বিকাশ ঘটিছিল।

প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৫১-১৯৫৬) :

এই সময়ছোৱাত ভাৰতে তীব্ৰ খাদ্যৰ নাটনি, কম উৎপাদনশীলতা, পৰম্পৰাগত প্ৰযুক্তি, দুৰ্বল জলসিঞ্চন, আৰু দুৰ্বল গ্ৰাম্য আন্তঃগাঁথনিৰ সন্মুখীন হৈছিল। এই সমস্যাৰ সমাধানৰ বাবে এই সময়ছোৱাত খাদ্য শস্যৰ উৎপাদন বৃদ্ধিক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছিল। জমিদাৰী ব্যৱস্থা বিলুপ্ত কৰা, সম্প্ৰদায় উন্নয়ন কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰা (১৯৫২), বৃদ্ধি পোৱা অধিক খাদ্য অভিযানৰ লগতে অন্যান্য আনুষংগিক ক্ষেত্ৰ যেনে বিপণন, মীনপালন, পশুপালন, মাটি সংৰক্ষণ, বনানীকৰণ আদিৰ উন্নতি আদি আছিল প্ৰথম পৰিকল্পনাৰ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য।

প্ৰথম পাঁচ বছৰীয়া পৰিকল্পনাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ৰ লক্ষ্য বৃদ্ধি আছিল ২.১% আৰু ই ৩.৬% লৈ বৃদ্ধি হৈছিল।

দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৫৬-৬১)

দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাটো আছিল মহালানোবিছ মডেলৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, যিটো আছিল ভাৰতীয় অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ আৰ্হি। এই পৰিকল্পনাত কৃষিৰ পৰা উদ্যোগলৈ গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল আৰু প্ৰকৃত ব্যয়ৰ প্ৰায় ২১%হে কৃষি উন্নয়নৰ বাবে আবণ্টন দিয়া হৈছিল।

তৃতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৬১-৬৬)

তৃতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাক গডগিল যোজনা বুলিও কোৱা হয়, আৰু এই পৰিকল্পনাৰ উদ্দেশ্য আছিল খাদ্য শস্যৰ স্বাৱলম্বীতা লাভ কৰা আৰু কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি কৰি উদ্যোগ আৰু ৰপ্তানিৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰা। তৃতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ এই সময়ছোৱাত খাদ্য উৎপাদন মাত্ৰ ৩০% লক্ষ্যৰ বিপৰীতে মাত্ৰ ১০% হে বৃদ্ধি পাইছিল। খাদ্য শস্যৰ যোগান আৰু ইয়াৰ মূল্যৰ উঠা-নমা দূৰ কৰিবলৈ বাফাৰ ষ্টক বা মজুতকৰণ ভাণ্ডাৰ  ৰখাৰ বাবে তৃতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ সময়ছোৱাত ১৯৬৪ চনত ভাৰতীয় খাদ্য নিগম বা FCI (Food Corporation of India) স্থাপন কৰা হৈছিল।

তিনিটা বাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৬৬-৬৯)

তিনি বছৰীয়া পৰিকল্পনা কেইটাত সৰু সৰু জলসিঞ্চনক অতি অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছিল আৰু ইয়াৰ পিছত কৃষি উৎপাদন আৰু উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধিৰ বাবে উচ্চ উৎপাদনক্ষম জাতৰ কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। ভাৰতীয় কৃষিৰ বাবে তিনিটা বাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ সময়ছোৱাক গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি বিবেচিত কৰা হয় কাৰণ এই সময়ছোৱাতে সেউজ বিপ্লৱ বা Green Revolution সংঘটিত হৈছিল। ভাৰতীয় চৰকাৰে ১৯৬৫ চনত কৃষি মূল্য আয়োগ গঠন কৰিছিল আৰু পিছলৈ কৃষি মূল্য আয়োগৰ নাম সলনি কৰি কৃষি ব্যয় আৰু মূল্য আয়োগ বা CACP (Commission for Agricultural Costs and Prices) ৰখা হয়।

চতুৰ্থ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৬৯-৭৪)

চতুৰ্থ পৰিকল্পনাত সামাজিক ন্যায় আৰু ‘গৰিৱী হাটাও”ৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছিল। কৃষি খণ্ডৰ বাবে ইয়াৰ উদ্দেশ্য দুটা  আছিল আৰু সেয়া হৈছে :

১) ১৯৬৯-৭৮ চনৰ দশকত বছৰি প্ৰায় ৫% খাদ্য উৎপাদন স্থায়ীভাৱে বৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় চৰ্তসমূহ প্ৰদান কৰা।

২) ক্ষুদ্ৰ কৃষক, শুকান অঞ্চলৰ কৃষক আৰু কৃষি শ্ৰমিককে ধৰি গ্ৰাম্য জনসংখ্যাৰ এক বৃহৎ অংশক কৃষি উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আৰু ইয়াৰ সুবিধাসমূহৰ অংশীদাৰ হ’বলৈ সক্ষম কৰা।

পঞ্চম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৭৪-১৯৭৯)

এই পৰিকল্পনাত উচ্চ উৎপাদনক্ষম জাতৰ বা HYV (High Yielding Varieties)ৰ বিস্তাৰ  খেতি, কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধিৰ বাবে সাৰ, কীটনাশক আৰু কীটনাশকৰ অধিক ব্যৱহাৰৰ বাবে অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছিল।

ষষ্ঠ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৮০-৮৫)

ষষ্ঠ পৰিকল্পনাৰ লক্ষ্য আছিল হিতাধিকাৰীৰ বাবে ভূমি সংস্কাৰ আৰু প্ৰতিষ্ঠান নিৰ্মাণৰ কাৰ্যকৰীকৰণৰ গতি ত্বৰান্বিত কৰা। এই পৰিকল্পনাৰ লক্ষ্য আছিল কৃষি উৎপাদন ৩.৮% বাৰ্ষিক বৃদ্ধিত উপনীত হোৱাৰ। কিন্তু প্ৰকৃত বৃদ্ধিৰ হাৰ আছিল ৪.৩%।

সপ্তম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৮৫-৯০)

এই পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ প্ৰথম তিনিটা বছৰ আছিল দুৰ্বল বাৰিষাৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত বছৰ। যাৰ ফলত এই বছৰবোৰত কৃষি উৎপাদন বাৰুকৈয়ে ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল আৰু অৰ্থনীতিত প্ৰভাৱ পৰিছিল। সপ্তম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ সময়তে অপাৰেচন ফ্লাড (গাখীৰ উৎপাদন) আৰম্ভ কৰা হয়।

অষ্টম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৯২-৯৭)

বিশ্বায়ন, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু উদাৰীকৰণ সংস্কাৰ অষ্টম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা সময়ৰ পৰাই আৰম্ভ হৈছিল। এই পৰিকল্পনাৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল যোৱা ৪০ বছৰৰ ভিতৰত কৃষি উৎপাদনশীলতা আৰু উৎপাদনত ইতিমধ্যে লাভ কৰা লাভসমূহ একত্ৰিত কৰা।

নৱম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৯৭-২০০২)

কৃষকসকলক কৃষি আৰু আনুষংগিক কাম-কাজৰ বাবে সময়মতে প্ৰতিষ্ঠানিক ঋণ প্ৰদানৰ বাবে ১৯৯৮-৯৯ চনত কিষাণ ক্ৰেডিট কাৰ্ড (কেচিচি) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।

দশম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (২০০২-২০০৭)

দশম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাই বৈচিত্ৰ্য আৰু বৈচিত্ৰ্যতা, জলসিঞ্চন সম্প্ৰসাৰণ, আৰু আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নৰ জৰিয়তে ৪% বৃদ্ধিৰ লক্ষ্য ৰাখি ভাৰতীয় কৃষিক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিব বিচাৰিছিল যদিও গাঁথনিগত আৰু ৰূপায়ণৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহে ইয়াৰ সফলতা সীমিত কৰি তুলিছিল। দশম পৰিকল্পনাৰ সময়ত National Horticulture Mission 2005 বা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান শস্য অভিযান ২০০৫ আৰু National Food Security Mission 2007 বা ৰাষ্ট্ৰীয় খাদ্য সুৰক্ষা অভিযান ২০০৭ আৰম্ভ কৰা হয়।

একাদশ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (২০০৭-১২)

একাদশ পৰিকল্পনাত কৃষিক্ষেত্ৰত কৰ্পৰেট বিনিয়োগৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল। এই পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাক Second Green Revolution অথবা দ্বিতীয় সেউজ বিপ্লৱ বুলিও অভিহিত কৰা হয়, কিয়নো ইয়াৰ লগত কৃষি উৎপাদনশীলতাত বিনিয়োগ জড়িত হৈ আছিল। একাদশ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ লক্ষ্য আছিল জলসিঞ্চিত অঞ্চলৰ বৃদ্ধি দুগুণ কৰি, বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ আৰু জলভাগ উন্নয়নৰ জৰিয়তে পানী ব্যৱস্থাপনা শক্তিশালী কৰি, আৰু মাটিৰ গুণাগুণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি অৱক্ষয় হোৱা ভূমি পুনৰ উদ্ধাৰ কৰি সম্পদৰ ভিত্তি সম্প্ৰসাৰণ অব্যাহত ৰখা।

দ্বাদশ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা (২০১২-২০১৭)

দ্বাদশ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ বাবে নিবেদিত আৰু দেশৰ সৰ্বাংগীন উন্নয়নৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ আছিল। কৃষি খণ্ডত তলত উল্লেখ কৰা বৃহৎ বৃহৎ কাৰ্যসূচীসমূহ চলি আছিল

✓ বহনক্ষম কৃষিৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় অভিযান বা National Mission For Sustainable Agriculture

✓ জলবায়ু স্থিতিস্থাপক কৃষিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা কাৰ্যসূচী

✓ ৰাষ্ট্ৰীয় পশুধন অভিযান – ২০১৪ বা National Livestock Mission -2014

✓ মাটি স্বাস্থ্য কাৰ্ড আঁচনি – ২০১৫ বা Soil Health Card Scheme -2015

✓ পৰম্পৰাগত কৃষি বিকাশ যোজনা – ২০১৫

✓ প্ৰধানমন্ত্ৰী কৃষি সিঞ্চায়ী যোজনা – ২০১৫

✓ প্ৰধানমন্ত্ৰী ফছল বীমা যোজনা – ২০১৬

✓ ইলেক্ট্ৰনিক ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি বজাৰ (ই-নাম) – ২০১৬

বা Electronic National Agriculture Market (e-NAM)-2016

নীতি আয়োগৰ সময়ছোৱাত ভাৰতীয় কৃষিক্ষেত্ৰ

পৰিকল্পনা আয়োগ বা Planning Commissionৰ ঠাইত National Institution for Transforming India (NITI) অথবা নীতি আয়োগে পৰিকল্পনা আয়োগক অধিক সৰ্বাংগীন কৰি তলৰ পৰা ওপৰলৈ পন্থা গ্ৰহণ কৰাৰ লক্ষ্য বান্ধি লৈছিল। অৰ্থনৈতিক স্থিতিস্থাপকতা, গ্ৰাম্য সমৃদ্ধি, আৰু খাদ্য সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কৃষিৰ জটিল ভূমিকাক স্বীকৃতি দি ভাৰতে সীমান্ত প্ৰযুক্তি যেনে বীজ প্ৰযুক্তি, উলম্ব কৃষি, নিখুঁত কৃষি, স্মাৰ্ট চেন্সৰ, কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা, ভৱিষ্যদ্বাণীমূলক বিশ্লেষণ, আৰু উন্নত যান্ত্ৰিকীকৰণ গ্ৰহণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে, যাৰ ফলত উৎপাদনশীলতা, বহনক্ষমতা, আৰু কৃষকৰ আয় যথেষ্ট বৃদ্ধি পায়। নীতি আয়োগৰ মুখ্য আঁচনি আৰু পদক্ষেপসমূহৰ ভিতৰত আছে:

✓ প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ সন্মান নিধি – ২০১৯

✓ কৃষি আন্তঃগাঁথনি পুঁজি – ২০২০ অথবা Agriculture Infrastructure Fund -2020

✓ প্ৰধানমন্ত্ৰী মৎস্য সম্পাদ যোজনা – ২০২০

✓ ৰাষ্ট্ৰীয় বাজৰা মিছন – ২০২৩ অথবা National Millet Mission -2023

ভাৰতৰ কৃষি ক্ষেত্ৰই ৰাষ্ট্ৰীয় মুঠ মূল্য সংযোজিত বা Gross Value Added (GVA)-ত প্ৰায় ১৮% অৰিহণা যোগাই আৰু ৪০%তকৈ অধিক কৰ্মশক্তিক নিয়োজিত কৰে। ভাৰতে গাখীৰ, দালি, আৰু মছলাৰ উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ দেশ হিচাপে স্থান লাভ কৰিছে আৰু চাউল, ঘেঁহু, কপাহ, ফল-মূল, আৰু শাক-পাচলিৰ উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বৰ শীৰ্ষস্থান দখল কৰিছে।

বিশ্বজুৰি ভাৰতবৰ্ষ হৈছে দ্বিতীয় বৃহত্তম কৃষিযোগ্য ভূমি আৰু গাখীৰ, দালি আৰু মছলাৰ শীৰ্ষ উৎপাদক। চাউল, ঘেঁহু, চুপাৰি, কপাহ, ফল-মূল, আৰু শাক-পাচলিৰ প্ৰধান উৎপাদক। ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৪২ ৰ পৰা ৪৫% লোকক ভাৰতীয় কৃষিক্ষেত্ৰই নিয়োজিত কৰে>

ভাৰতীয় কৃষিক্ষেত্ৰই সন্মুখীন হোৱা ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ :

খণ্ডিত ভূমি : বেছিভাগ কৃষি ক্ষেত্ৰই সৰু আৰু প্ৰান্তীয়। গধুৰ আধুনিক যন্ত্ৰপাতিৰ ব্যৱহাৰ ভাৰতীয় কৃষিৰ ক্ষেত্ৰত অতিকৈ সীমিত।

বাৰিষা নিৰ্ভৰশীলতা : ভাৰতীয় কৃষিৰ এটা বৃহৎ  কৃষিযোগ্য মাটিৰ অংশত বহুবৰ্ষজীৱী জলসিঞ্চনৰ অভাৱ বাৰুকৈয়ে পৰিলক্ষিত হয় আৰু ভাৰতীয় কৃষি ক্ষেত্ৰই ঋতুভিত্তিক বৰষুণৰ ওপৰত বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰশীল হ’বলগীয়া হয়।

যোগান শৃংখলৰ ব্যৱধান : অপৰ্যাপ্ত ঠাণ্ডা সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাপনা বা cold storage আৰু অপৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ logistics ৰ বা মানপত্ৰ সৰবৰাহৰ প্ৰণালীৰ অভাৱত কৃষি ক্ষেত্ৰই উৎপাদন কৰা কৃষি চপোৱাৰ পিছত লোকচানৰ সন্মুখীন হ’ব লগা হয়।

উপসংহাৰ

ভাৰতীয় কৃষিৰ ক্ষেত্ৰত থকা বিভিন্ন সমস্যা বোৰৰ চিৰস্থায়ী সমাধানৰ দ্বাৰাহে ভাৰতীয় কৃষিৰ ভেটি টনকিয়াল হৈ ভাৰতৰ অৰ্থনীতিয়ে প্ৰকৃত গতিশীলতা লাভ কৰিব পাৰিব আৰু আমাৰ  ভাৰতবৰ্ষৰ অৰ্থনীতিয়ে ভাৰতে স্বাধীনতা অৰ্জন কৰাৰ ৮০ তম উদযাপন বৰ্ষত দৃঢ় পদক্ষেপেৰে বিশ্বৰ সকলোতকৈ সুখী আৰু অৰ্থনৈতিক ভাৱে টনকিয়াল ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে স্বীকৃতি লাভ যেন কৰিব পাৰে সেয়াই আমাৰ সকলোৰে দায়িত্ব আৰু কৰ্তব্য।