কাজী নজৰুল ইছলাম: বিদ্ৰোহী কবিৰ জীৱন আৰু সৃষ্টি ।। ড° জিতু বুঢ়াগোহাঁই

মুক্ত চিন্তা। দ্বাদশ বছৰ। প্ৰথম সংখ্যা

ইতিহাসে সময়ে-সময়ে এনে কিছুমান অসাধাৰণ ব্যক্তিৰ জন্ম দিয়ে, যাৰ বিশাল ব্যক্তিত্বক কোনো এটা মাত্ৰ পৰিচয়েৰে সামৰি ল’ব নোৱাৰি। কাজী নজৰুল ইছলাম আছিল তেনে এজন অনন্য স্ৰষ্টা— যাৰ কণ্ঠত একেলগে ধ্বনিত হৈছিল বিদ্ৰোহৰ বজ্ৰনাদ আৰু প্ৰেমৰ কোমল ৰাগিণী। তেওঁৰ জীৱন আৰু সৃষ্টিকৰ্মৰ যিমানখিনি আমি জানো, তাৰ অন্তৰালত এতিয়াও লুকাই আছে বহুতো অজানা অধ্যায়—যিবোৰে তেওঁৰ ব্যক্তিত্বৰ আন কিছুমান অচিনাকি দিশ আমাৰ সন্মুখত উন্মোচিত কৰে। সেই অজানা অধ্যায়সমূহে তেওঁৰ বহুমাত্ৰিক ব্যক্তিত্বক কেৱল অধিক গভীৰ আৰু তাৎপৰ্যপূৰ্ণ কৰি তোলাই নহয়, তেওঁৰ জীৱন আৰু সৃষ্টিৰ অন্তৰ্নিহিত জটিলতা, বৈচিত্ৰ্য আৰু মানৱীয়তাকো নতুনকৈ উপলব্ধি কৰাৰ সুযোগ দিয়ে।

শৈশৱ আৰু আৰম্ভণিৰ দিনবোৰ

কাজী নজৰুল ইছলামৰ জন্ম হৈছিল ১৮৯৯ চনৰ ২৪ মে’ত, তদানীন্তন বংগৰ বৰ্ধমান জিলাৰ চুৰুলিয়া গাঁৱত, যি বৰ্তমান পশ্চিমবংগৰ পশ্চিম বৰ্ধমান জিলাৰ অন্তৰ্গত। তেওঁৰ পিতৃ কাজী ফকিৰ আহমদ আছিল স্থানীয় মছজিদৰ ইমাম আৰু হজী পাহলৱানৰ মাজাৰৰ তত্ত্বাৱধায়ক; মাতৃ আছিল জাহেদা খাতুন। শৈশৱত মৰমেৰে তেওঁক ‘দুখু মিয়া’ বুলি মতা হৈছিল।

১৯০৮ চনত, মাত্ৰ প্ৰায় ন বছৰ বয়সতে, নজৰুলে পিতৃ কাজী ফকিৰ আহমেদক হেৰুৱায়। পিতৃৰ মৃত্যুৰ পিছত পৰিয়ালটোৰ আৰ্থিক সংকট গভীৰ হৈ পৰে। অতি কম বয়সতে পৰিয়ালক সহায় কৰাৰ দায়িত্বও তেওঁৰ ওপৰত আহি পৰে। কিন্তু দাৰিদ্ৰ্য আৰু জীৱন-সংগ্ৰামে তেওঁৰ সৃষ্টিশীল মনক স্তব্ধ কৰিব পৰা নাছিল। লোকনাট্য আৰু সংগীতৰ প্ৰতি গভীৰ আকৰ্ষণৰ ফলত তেওঁ খুৰাক কাজী বজলে কৰিমৰ নেতৃত্বত চলা ‘লেটো’ দলত যোগদান কৰে। দলটোৰ সৈতে ঘূৰি ফুৰি তেওঁ অভিনয় কৰাৰ লগতে গীত, কবিতা আৰু নাট্যৰচনা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। লেটো দলৰ সৈতে কটোৱা এই সময়ছোৱাত তেওঁ বাংলা আৰু সংস্কৃত সাহিত্যৰ উপৰি বিভিন্ন পৌৰাণিক কাহিনী, লোকগাথা আৰু লোকসংস্কৃতিৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে পৰিচিত হয়। এই অভিজ্ঞতাই তেওঁৰ সাহিত্যিক আৰু সংগীতৰ সৃষ্টিশীল প্ৰতিভাৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে আৰু পৰৱৰ্তী কালৰ সৃষ্টিকৰ্মৰ বাবে এক শক্তিশালী ভেটি নিৰ্মাণ কৰে।

১৯১৭ চনত, প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ অন্তিম পৰ্যায়ত, নজৰুলে ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ ৪৯ নং বেংগল ৰেজিমেণ্টত যোগদান কৰে। সেনাবাহিনীত থাকিও তেওঁৰ সাহিত্য আৰু সংগীতৰ প্ৰতি থকা আগ্ৰহ ম্লান হোৱা নাছিল। কৰাচী কেণ্টনমেণ্টত কৰ্মৰত অৱস্থাতো তেওঁ কবিতা, গল্প আৰু অন্যান্য সাহিত্যিক সৃষ্টি অব্যাহত ৰাখিছিল। ১৯২০ চনত ৪৯ নং বেংগল ৰেজিমেণ্ট ভংগ হোৱাৰ পিছত তেওঁ কলিকতালৈ উভতি আহে। তাৰ পিছতেই তেওঁ সাংবাদিকতা আৰু সাহিত্যচৰ্চাত সম্পূৰ্ণভাৱে আত্মনিয়োগ কৰে আৰু অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে বাংলা সাহিত্যজগতত নিজৰ এক স্বতন্ত্ৰ স্থান গঢ়ি তোলে।

শৈশৱৰ দাৰিদ্ৰ্য, জীৱন-সংগ্ৰাম, লোকসংস্কৃতিৰ সান্নিধ্য আৰু সেনাজীৱনৰ অভিজ্ঞতাই নজৰুলৰ ব্যক্তিত্ব আৰু সাহিত্যিক চেতনাক গভীৰভাৱে গঢ় দিছিল। পিছলৈ তেওঁৰ কবিতাত দেখা পোৱা বিদ্ৰোহ, সাম্য, মানৱতা আৰু শোষণৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদী কণ্ঠৰ আঁৰত এই বিচিত্ৰ জীৱন-অভিজ্ঞতাসমূহৰ এক গভীৰ প্ৰভাৱ আছিল।

‘বিদ্ৰোহী’ আৰু সাহিত্যিক জীৱনৰ উত্থান

১৯২১ চনৰ ডিচেম্বৰৰ শেষভাগত ৰচিত কাজী নজৰুল ইছলামৰ ‘বিদ্ৰোহী’ কবিতাই বাংলা কবিতাত এক নতুন বিদ্ৰোহী চেতনাৰ শক্তিশালী প্ৰকাশ ঘটাইছিল। ১৯২২ চনৰ ৬ জানুৱাৰীত ‘বিজলী’ পত্রিকাত প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছতে কবিতাটোৱে ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে। অন্যায়, শোষণ আৰু ঔপনিৱেশিক পৰাধীনতাৰ বিৰুদ্ধে এক প্ৰচণ্ড বিদ্ৰোহী চেতনাৰ প্ৰকাশ ঘটোৱা এই কবিতাই নজৰুলক বাংলা সাহিত্যত এক স্বতন্ত্ৰ আৰু শক্তিশালী কণ্ঠস্বৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে তেওঁ ‘বিদ্ৰোহী কবি’ হিচাপে পৰিচিত হৈ পৰে।

১৯২২ চনৰ অক্টোবৰ মাহত প্ৰকাশিত তেওঁৰ প্ৰথম কাব্যগ্ৰন্থ ‘অগ্নি-বীণা’ত ‘বিদ্ৰোহী’ৰ লগতে ‘প্ৰলয়োল্লাস’, ‘আগমনী’, ‘কামাল পাশা’, ‘খেয়াপাৰৰ তৰণী’ আদি উল্লেখযোগ্য কবিতা সন্নিৱিষ্ট হৈছিল। গ্ৰন্থখন প্ৰকাশৰ পিছতেই ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে আৰু ইয়াৰ প্ৰথম সংস্কৰণ অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে শেষ হৈ যায়। অগ্নি-বীণাই বাংলা কবিতাৰ গতিপথত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আনিছিল আৰু নজৰুলৰ সাহিত্যিক প্ৰতিষ্ঠাক অধিক সুদৃঢ় কৰি তুলিছিল।

এই সময়ছোৱাতে নজৰুলে ‘ধূমকেতু’ নামৰ এখন দ্বিসাপ্তাহিক পত্রিকা প্ৰকাশ আৰু সম্পাদনা আৰম্ভ কৰে। ১৯২২ চনৰ আগষ্টত প্ৰকাশিত এই পত্ৰিকাখন অতি সোনকালেই ঔপনিৱেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে তীব্ৰ প্ৰতিবাদী কণ্ঠস্বৰ হিচাপে পৰিগণিত হয়। স্বৰাজ, স্বাধীনতা আৰু ঔপনিৱেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে নজৰুলৰ বিভিন্ন লেখা আৰু কবিতাই ‘ধূমকেতু’ক সমকালীন বিপ্লৱী চেতনাৰ এক শক্তিশালী মুখপত্ৰত পৰিণত কৰিছিল।

‘ধূমকেতু’ত ১৯২২ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত ‘আনন্দময়ীৰ আগমনে’ নামৰ এক তীব্ৰ ৰাজনৈতিক কবিতা প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ কঠোৰ প্ৰতিক্ৰিয়া আৰম্ভ হয়। পত্ৰিকাখনৰ সংশ্লিষ্ট সংখ্যা নিষিদ্ধ কৰা হয় আৰু পিছত নজৰুলক ৰাজদ্ৰোহৰ অভিযোগত গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হয়। ১৯২৩ চনত তেওঁক এবছৰৰ সশ্ৰম কাৰাদণ্ড বিহা হয়। কাৰাবাসৰ সময়তো তেওঁৰ বিদ্ৰোহী সৃষ্টিশীলতা স্তব্ধ হোৱা নাছিল; বৰং সেই সময়ছোৱাই তেওঁৰ জীৱন আৰু সাহিত্যত এক নতুন অধ্যায়ৰ সূচনা কৰিছিল।

অগ্নি-বীণাৰ পিছত নজৰুলৰ কলম আৰু অধিক তীক্ষ্ণ হৈ উঠিল। এখনৰ পাছত এখনকৈ প্ৰকাশ পালে ‘বিষেৰ বাঁশী’, ‘ভাঙাৰ গান’, ‘প্ৰলয়শিখা’ আদি প্ৰতিবাদী আৰু শক্তিশালী গ্ৰন্থ। এই সৃষ্টিসমূহত ঔপনিৱেশিক শাসন, সামাজিক শোষণ, বৈষম্য আৰু অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ তীব্ৰ ক্ষোভ আৰু মুক্তিৰ আকাংক্ষা প্ৰকাশ পাইছিল। তেওঁৰ কলম কেৱল কাব্যিক সৌন্দৰ্য সৃষ্টিৰ মাধ্যম হৈ নাথাকিল; ই পৰিণত হৈছিল অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ আৰু মানুহৰ মুক্তিৰ এক শক্তিশালী অস্ত্ৰত।

নজৰুলৰ এই নিৰ্ভীক সাহিত্যিক কণ্ঠ ঔপনিৱেশিক চৰকাৰৰ বাবে ক্ৰমে অধিক অস্বস্তিকৰ হৈ পৰিছিল। ১৯২৪ চনত ‘বিষেৰ বাঁশী’ আৰু ‘ভাঙাৰ গান’ ব্ৰিটিছ চৰকাৰে নিষিদ্ধ কৰে। পিছত ১৯৩০ চনত প্ৰলয়শিখাও নিষিদ্ধ কৰা হয়। এই গ্ৰন্থসমূহৰ বিৰুদ্ধে চৰকাৰৰ এনে কঠোৰ ব্যৱস্থাই স্পষ্ট কৰি দিয়ে যে নজৰুলৰ সাহিত্য কেৱল কাব্যিক প্ৰকাশ নাছিল; তাত নিহিত আছিল তৎকালীন ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক বাস্তৱতাৰ বিৰুদ্ধে এক শক্তিশালী প্ৰতিবাদী চেতনা।

অৱশ্যে ‘অগ্নি-বীণা’ৰ ক্ষেত্ৰত এটা কথা বিশেষভাৱে মন কৰিবলগীয়া—গ্ৰন্থখন ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ কঠোৰ নজৰত পৰিলেও ই চৰকাৰীভাৱে নিষিদ্ধ হোৱা গ্ৰন্থৰ তালিকাত নাছিল। নজৰুলৰ আন কেইবাখনো গ্ৰন্থৰ ক্ষেত্ৰতো নিষেধাজ্ঞাৰ প্ৰস্তাৱ বা চৰকাৰী নজৰদাৰী আছিল, কিন্তু সকলো গ্ৰন্থ শেষ পৰ্যন্ত বাজেয়াপ্ত বা নিষিদ্ধ হোৱা নাছিল। সেই অৰ্থত অগ্নি-বীণা কেৱল এখন কাব্যগ্ৰন্থ নাছিল; ই বাংলা সাহিত্যত এক নতুন অধ্যায়ৰ সূচনা কৰিছিল। ইয়াৰ মাজেৰে নজৰুলে দেখুৱাইছিল—কবিতাই কেৱল সৌন্দৰ্যৰ কথা নকয়, কবিতাই অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিব পাৰে, শোষিতৰ কণ্ঠস্বৰ হৈ উঠিব পাৰে আৰু পৰাধীন মানুহৰ মনত স্বাধীনতাৰ আকাংক্ষা জগাই তুলিব পাৰে।

নজৰুলৰ সাহিত্যৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য আছিল বিদ্ৰোহ, স্বাধীনতা, সাম্য, মানৱমৰ্যাদা আৰু প্ৰেমৰ এক অনন্য সমন্বয়। তেওঁ কেৱল ঔপনিৱেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধেই কলম ধৰা নাছিল; সামাজিক বৈষম্য, শোষণ, ধৰ্মান্ধতা আৰু সাম্প্ৰদায়িক সংকীৰ্ণতাৰ বিৰুদ্ধেও তেওঁ আছিল এক নিৰ্ভীক কণ্ঠ। তেওঁৰ সাহিত্যত ইছলামীয় ঐতিহ্যৰ লগতে হিন্দু পৌৰাণিক কাহিনী, সংস্কৃতি আৰু প্ৰতীকৰ সৃষ্টিশীল ব্যৱহাৰ দেখা যায়। এই সাংস্কৃতিক সমন্বয়ৰ মাজেৰে তেওঁ ধৰ্মীয় সম্প্ৰীতি, সাম্য আৰু মানৱতাৰ এক উদাৰ আদৰ্শ প্ৰকাশ কৰিছিল।

সেইবাবেই নজৰুল কেৱল ‘বিদ্ৰোহী কবি’ নহয়; তেওঁ আছিল সাম্য, সম্প্ৰীতি আৰু মানৱমুক্তিৰ কবি। তেওঁৰ বিদ্ৰোহ ধ্বংসৰ বাবে নহয়, অন্যায়ৰ অৱসান আৰু এক অধিক ন্যায়সংগত, মুক্ত আৰু মানৱিক সমাজ প্ৰতিষ্ঠাৰ আকাংক্ষাৰ পৰা উৎসাৰিত হৈছিল।

সংগীত জীৱন

নজৰুল কেৱল বিদ্ৰোহী কবি নাছিল; তেওঁ আছিল এজন অসাধাৰণ গীতিকাৰ, সুৰকাৰ, গায়ক আৰু সংগীতস্ৰষ্টাও। তেওঁৰ সৃষ্টিশীল জীৱনত কবিতা আৰু সংগীত ইমানেই ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত হৈ আছিল যে তেওঁৰ বহু কবিতাই গীতৰ ৰূপ লাভ কৰিছিল আৰু বহু গীতত কবিতাৰ গভীৰতা আৰু কাব্যিক সৌন্দৰ্য একাকাৰ হৈ উঠিছিল। তেওঁ প্ৰায় চাৰি হাজাৰ গান ৰচনা আৰু সুৰাৰোপ কৰিছিল বুলি সাধাৰণভাৱে স্বীকৃত; এই বিশাল গীতভাণ্ডাৰেই পিছলৈ ‘নজৰুলগীতি’ বা ‘নজৰুল সঙ্গীত’ নামেৰে এক স্বতন্ত্ৰ সংগীতধাৰা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে।

নজৰুলৰ সংগীতৰ পৰিসৰ আছিল বিস্ময়কৰভাৱে বহল। তেওঁৰ গীতত দেশপ্ৰেম, বিদ্ৰোহ, সাম্য আৰু মানৱতাৰ আহ্বানৰ লগতে প্ৰেম, প্ৰকৃতি, আধ্যাত্মিকতা আৰু ভক্তিৰ বিভিন্ন ৰূপ প্ৰকাশ পাইছে। হিন্দু আৰু ইছলামীয়—দুয়োটা সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ সৃষ্টিশীল সমন্বয় তেওঁৰ সংগীতৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য। তেওঁ শ্যামাসংগীত (দেৱী কালীৰ প্ৰতি ভক্তিমূলক গান), ভজন, কীৰ্তন, ইছলামীয় ভক্তিমূলক গীত আৰু গজলকে ধৰি বিভিন্ন সংগীতধাৰাক বাংলা গীতৰ পৰিসৰত নতুন ৰূপ আৰু নতুন সুৰৰ সৈতে উপস্থাপন কৰিছিল। এই সাংস্কৃতিক সমন্বয়ে তেওঁৰ সংগীতক এক স্বকীয় বৈশিষ্ট্য প্ৰদান কৰিছিল।

বিশেষকৈ বাংলা গজলৰ বিকাশত নজৰুলৰ অৱদান ঐতিহাসিক। পাৰস্যৰ গজলৰ পৰম্পৰাৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত হৈ নজৰুলে বাংলা সংগীতত গজলৰ এক নতুন অধ্যায়ৰ সূচনা কৰিছিল। ১৯২০ৰ দশকৰ পৰাই তেওঁৰ গজল-সৃষ্টিয়ে বাংলা সংগীতত নতুন মাত্ৰা সংযোজন কৰে আৰু পাৰস্য-ইছলামীয় সংগীত-ঐতিহ্যৰ সৈতে বাংলা ভাষা আৰু সংগীতৰ এক সৃষ্টিশীল সংযোগ স্থাপন কৰে। ফলত বাংলা গজল ক্ৰমে এক জনপ্ৰিয় আৰু স্বীকৃত সংগীতধাৰাত পৰিণত হয়।

ৰাগ-ৰাগিণীৰ ওপৰতো নজৰুলৰ আছিল গভীৰ দখল। ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ বিভিন্ন ৰাগৰ আধাৰত তেওঁ অসংখ্য গীত ৰচনা আৰু সুৰাৰোপ কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰি তেওঁৰ সৃষ্টিশীল পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ ফলত কেইবাটাও নতুন ৰাগৰ সৃষ্টিতো তেওঁৰ অৱদান আছিল। ৰাগভিত্তিক বাংলা গীতক জনপ্ৰিয় কৰি তোলা আৰু শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ উপাদানক সহজ-সৰল গীতৰ সৈতে সৃষ্টিশীলভাৱে সংযুক্ত কৰাৰ ক্ষেত্ৰতো তেওঁৰ ভূমিকা উল্লেখযোগ্য।

এইদৰে নজৰুলৰ সংগীতত একেলগে মিলি গৈছে শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ গভীৰতা, লোকসংগীতৰ সৰলতা, পাৰস্য-ইছলামীয় সংগীতৰ ঐতিহ্য আৰু আধুনিক বাংলা গীতৰ সৃষ্টিশীলতা। এই বহুমাত্ৰিক সংগীত-সৃষ্টিয়েই নজৰুলগীতিক বাংলা সংগীত-সংস্কৃতিৰ এক স্বতন্ত্ৰ আৰু সমৃদ্ধ ধাৰাত পৰিণত কৰিছে।

নজৰুলৰ সংগীতৰ অন্যতম বিস্ময়কৰ দিশ আছিল—তেওঁ সংগীতক কেৱল মনোৰঞ্জনৰ মাধ্যম হিচাপে গ্ৰহণ কৰা নাছিল। তেওঁৰ বাবে গান আছিল প্ৰতিবাদৰ ভাষা, প্ৰেমৰ প্ৰকাশ, আধ্যাত্মিক অনুভৱৰ প্ৰকাশ আৰু মানুহৰ মুক্তিৰ আহ্বান। ‘কাৰাৰ ঐ লৌহ কপাট’, ‘চল্ চল্ চল্’ আদি গীতত দেশপ্ৰেম, স্বাধীনতা আৰু সংগ্ৰামী চেতনা শক্তিশালীভাৱে প্ৰকাশ পাইছে; আনহাতে প্ৰেম, প্ৰকৃতি আৰু ভক্তিমূলক গীতত উন্মোচিত হৈছে তেওঁৰ অন্তৰৰ কোমল আৰু সংবেদনশীল ৰূপ। তেওঁৰ সংগীতত বিদ্ৰোহ আৰু প্ৰেম, আধ্যাত্মিকতা আৰু মানৱতা, শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ পৰম্পৰা আৰু আধুনিক অনুভূতিৰ এক অনন্য সমন্বয় ঘটিছিল।

বাংলা গীতিসাহিত্য আৰু সংগীতৰ ইতিহাসত নজৰুলৰ অৱদান অসাধাৰণ আৰু বহুমাত্ৰিক। তেওঁ বাংলা সংগীতক অসংখ্য নতুন গীতেৰে সমৃদ্ধ কৰাৰ লগতে বিভিন্ন বিষয়, ভাষিক প্ৰকাশভংগী, সুৰ আৰু সংগীত-পৰম্পৰাক সৃষ্টিশীলভাৱে একত্ৰিত কৰিছিল। বিশেষকৈ গজল, শ্যামাসংগীত, ভজন, কীৰ্তন, ইছলামীয় ভক্তিমূলক সংগীত আৰু বিভিন্ন ৰাগভিত্তিক গীতৰ জৰিয়তে তেওঁ বাংলা সংগীতৰ পৰিসৰ বহুলভাৱে বিস্তৃত কৰিছিল।

এই সৃষ্টিশীল বৈচিত্ৰ্যৰ বাবেই ‘নজৰুলগীতি’ ক্ৰমে এক স্বতন্ত্ৰ সংগীতধাৰা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে। আজিও ভাৰত চৰকাৰৰ সংস্কৃতি মন্ত্ৰালয়ৰ সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰৰ তালিকাত ‘নজৰুলগীতি’ক এক স্বীকৃত সংগীতধাৰা হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

সেইবাবেই নজৰুলগীতি কেৱল এজন কবিৰ ৰচিত অসংখ্য গানৰ সমষ্টি নহয়; ই বাংলা সংগীত-সংস্কৃতিৰ এক স্বতন্ত্ৰ, সমৃদ্ধ আৰু স্থায়ী ঐতিহ্য। ইয়াৰ মাজেৰে নজৰুলে দেখুৱাই গৈছে যে গান একে সময়তে মানুহৰ হৃদয় স্পৰ্শ কৰিব পাৰে, অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ কৰিব পাৰে আৰু মানুহৰ মাজত প্ৰেম, স্বাধীনতা আৰু মানৱতাৰ বোধ জগাই তুলিব পাৰে।

পাৰিবাৰিক জীৱন

কাজী নজৰুল ইছলামৰ ব্যক্তিগত জীৱনো তেওঁৰ সাহিত্যিক জীৱনৰ দৰেই আছিল বিচিত্ৰ, সংঘাতময় আৰু আবেগেৰে পৰিপূৰ্ণ। ১৯২৪ চনৰ ২৪ এপ্ৰিলত তেওঁ প্ৰমীলা দেৱীৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। প্ৰমীলা আছিল হিন্দু ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালৰ কন্যা। সেই সময়ৰ সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় পৰিৱেশত এই আন্তঃসম্প্ৰদায়িক বিবাহে যথেষ্ট বিতৰ্কৰ সৃষ্টি কৰিছিল। আনকি প্ৰমীলাৰ পৰিয়ালৰ অধিকাংশ লোকেই এই বিবাহ সহজভাৱে গ্ৰহণ কৰা নাছিল; তেওঁৰ মাতৃ গিৰিবালা দেৱীয়েহে বিবাহটো স্বীকাৰ কৰিছিল।

নজৰুল আৰু প্ৰমীলাৰ সংসাৰত চাৰি পুত্ৰৰ জন্ম হৈছিল—কৃষ্ণ মহম্মদ, বুলবুল, সব্যসাচী আৰু অনিৰুদ্ধ। তেওঁলোকৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ কৃষ্ণ মহম্মদে অতি কম বয়সতে মৃত্যুবৰণ কৰে। দ্বিতীয় পুত্ৰ বুলবুলৰো জীৱন আছিল অতি চমু। ১৯২৯ চনৰ মে’ মাহত, প্ৰায় চাৰি বছৰ বয়সত, বসন্ত ৰোগত বুলবুলৰ মৃত্যু হয়। এই অকাল বিয়োগে নজৰুলক গভীৰভাৱে ভাঙি পেলাইছিল। একে বছৰতে তেওঁৰ তৃতীয় পুত্ৰ সব্যসাচীৰ জন্ম হয়; পিছত চতুৰ্থ পুত্ৰ অনিৰুদ্ধৰ জন্ম হয়।

বুলবুলৰ অকাল মৃত্যুৱে নজৰুলৰ জীৱনত এক গভীৰ মানসিক পৰিৱৰ্তন আনিছিল। এই ঘটনাৰ পিছত তেওঁ ক্ৰমে অধিক অন্তৰ্মুখী হৈ পৰিছিল আৰু আধ্যাত্মিকতাৰ প্ৰতি তেওঁৰ আকৰ্ষণ বৃদ্ধি পাইছিল। বুলবুলৰ অসুস্থতাৰ সময়তে তেওঁ ফাৰ্চী কবি হাফিজৰ ‘ৰুবাইয়াত’ অনুবাদৰ কামত মনোনিৱেশ কৰিছিল; পিছলৈ এই অনুবাদ ‘ৰুবাইয়াত-ই-হাফিজ’ নামেৰে প্ৰকাশ পায়।

নজৰুলৰ পাৰিবাৰিক জীৱনৰ এই অধ্যায়টো বিশেষ তাৎপৰ্যপূৰ্ণ, কাৰণ ইয়াত ‘বিদ্ৰোহী কবি’জনৰ এক সম্পূৰ্ণ বেলেগ ৰূপ আমাৰ সন্মুখত উন্মোচিত হয়। যিজন কবিয়ে সাম্ৰাজ্যবাদ, শোষণ, বৈষম্য আৰু সাম্প্ৰদায়িকতাৰ বিৰুদ্ধে বজ্ৰকণ্ঠেৰে প্ৰতিবাদ কৰিছিল, ব্যক্তিগত জীৱনত সেইজনেই আছিল গভীৰ প্ৰেম, মমতা আৰু পাৰিবাৰিক বেদনাৰে পৰিপূৰ্ণ এজন স্বামী আৰু পিতৃ। প্ৰমীলাৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্ক আৰু সন্তানসকলৰ প্ৰতি তেওঁৰ গভীৰ স্নেহে নজৰুলৰ ব্যক্তিত্বৰ কোমল, সংবেদনশীল আৰু মানৱীয় দিশটো স্পষ্ট কৰি তোলে।

বিশেষকৈ বুলবুলৰ অকাল মৃত্যুয়ে তেওঁৰ অন্তৰ্জগতত যি গভীৰ আঘাতৰ সৃষ্টি কৰিছিল, সেয়া তেওঁৰ পৰৱৰ্তী জীৱন আৰু সৃষ্টিশীল মানসিকতাৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি জীৱনীমূলক আলোচনাত উল্লেখ কৰা হয়। সেয়েহে নজৰুলৰ পাৰিবাৰিক জীৱনক কেৱল ব্যক্তিগত ঘটনাৰ সমষ্টি বুলি চাব নোৱাৰি; তেওঁৰ প্ৰেম, পিতৃত্ব, বিয়োগ আৰু বেদনাই তেওঁৰ বহুমাত্ৰিক মানৱসত্তাক বুজিবলৈ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দুৱাৰ মুকলি কৰে।

অসুস্থতা, চিকিৎসা আৰু জীৱনৰ অন্তিম অধ্যায়

১৯৪১ চনত ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ মৃত্যুৱে নজৰুল ইছলামক গভীৰভাৱে বিচলিত কৰিছিল। প্ৰিয় কবিগৰাকীৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁ ‘ৰবিহাৰা’ নামৰ এক শোককবিতাও ৰচনা কৰিছিল। কিন্তু তাৰ পিছৰ বছৰটোৱেই নজৰুলৰ জীৱনত এক গভীৰ পৰিৱৰ্তন কঢ়িয়াই আনিলে। ১৯৪২ চনৰ জুলাই মাহৰ পৰা তেওঁৰ অসুস্থতা স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পাবলৈ আৰম্ভ কৰে। ১০ জুলাইত আকাশবাণীৰ এক অনুষ্ঠানত অংশগ্ৰহণ কৰি থাকোঁতে তেওঁ হঠাতে বাক্‌শক্তি হেৰুৱাবলৈ আৰম্ভ কৰে। ক্ৰমে তেওঁৰ মানসিক আৰু স্নায়বিক অৱস্থাৰ অৱনতি ঘটিবলৈ ধৰে।

চিকিৎসাৰ বিভিন্ন প্ৰচেষ্টা চলোৱাৰ পিছতো তেওঁৰ অৱস্থাৰ বিশেষ উন্নতি নহ’ল। ১৯৪২ চনৰ অক্টোবৰ মাহত তেওঁ কলকাতাৰ লুম্বিনী পাৰ্ক মানসিক চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি হয়। পিছত ১৯৫২ চনত তেওঁক ৰাঁচীৰ মানসিক চিকিৎসালয়লৈ চিকিৎসাৰ বাবে পঠোৱা হয়। কিন্তু তাতো আশানুৰূপ উন্নতি নোহোৱাত তেওঁৰ চিকিৎসাৰ বাবে এক বিশেষ উদ্যোগ গ্ৰহণ কৰা হয়। ‘নজৰুল নিৰাময় সমিতি’ৰ প্ৰচেষ্টাত ১৯৫৩ চনৰ মে’ মাহত নজৰুল আৰু তেওঁৰ পত্নী প্ৰমীলাক উন্নত চিকিৎসাৰ উদ্দেশ্যে লণ্ডনলৈ পঠোৱা হয়; তাৰ পিছত তেওঁলোক ভিয়েনালৈ যায়। ভিয়েনাত বিখ্যাত স্নায়ুৰোগ বিশেষজ্ঞ ডাঃ হান্স হফৰ তত্ত্বাৱধানত নজৰুলৰ চিকিৎসা আৰু পৰীক্ষা কৰা হয়। ১৯৫৩ চনৰ ৯ ডিচেম্বৰত কৰা পৰীক্ষাৰ ফলাফল পৰ্যালোচনা কৰাৰ পিছত ডাঃ হফে তেওঁৰ ৰোগক ‘পিক্‌ছ ডিজিজ’ (Pick’s disease) বুলি মত প্ৰকাশ কৰে। সেই সময়ত এই ৰোগক আৰোগ্যহীন বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। অৱশেষত নজৰুল ১৫ ডিচেম্বৰ ১৯৫৩ত কলকাতালৈ উভতি আহে।

ইয়াৰ পিছৰ জীৱনটো নজৰুলৰ বাবে আছিল দীঘলীয়া অসুস্থতা আৰু নীৰৱতাৰ সময়। যিজন কবিৰ কণ্ঠই এসময়ত অন্যায় আৰু পৰাধীনতাৰ বিৰুদ্ধে বজ্ৰনাদ তুলিছিল, সেই কণ্ঠ ক্ৰমে স্তব্ধ হৈ পৰিল। তেওঁৰ সৃষ্টিশীল জীৱনো এই সময়ছোৱাত প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে থমকি ৰ’ল। ১৯৬২ চনৰ ৩০ জুনত তেওঁৰ পত্নী প্ৰমীলা দেৱীৰ মৃত্যু হয়। নিজৰ অসুস্থতাৰ মাজতো যিগৰাকী পত্নীয়ে দীৰ্ঘদিন ধৰি তেওঁৰ যত্ন লৈছিল, তেওঁৰ মৃত্যুৱে নজৰুলৰ জীৱনক আৰু অধিক নিঃসংগ কৰি তোলে। তাৰ পিছত নজৰুল দীৰ্ঘদিন ধৰি নিবিড় চিকিৎসা আৰু যত্নৰ অধীনত থাকিল।

এজন কবিৰ জীৱনত সৃষ্টিশীলতাৰ যি দীপ্ত অধ্যায়ে তেওঁক অমৰ কৰি তুলিছিল, জীৱনৰ শেষ দশকসমূহত সেই একেজন কবিয়েই এক গভীৰ নীৰৱতাৰ মাজত জীৱন অতিবাহিত কৰিবলগীয়া হৈছিল। কিন্তু তেওঁৰ কণ্ঠ নীৰৱ হৈ পৰিলেও তেওঁৰ কবিতা, গান আৰু চিন্তাৰ প্ৰতিধ্বনি কেতিয়াও নীৰৱ নহ’ল।

দুই দেশৰ কবি, এক অবিভাজিত হৃদয়

কাজী নজৰুল ইছলামৰ জীৱন আৰু সাহিত্যৰ এক বিশেষ তাৎপৰ্য এয়া যে তেওঁ আজিৰ ভাৰত আৰু বাংলাদেশ—দুয়োখন দেশৰেই সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ। তেওঁৰ জন্ম হৈছিল তদানীন্তন ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ বংগত, কিন্তু তেওঁৰ সাহিত্য আৰু সংগীতৰ প্ৰভাৱ পৰৱৰ্তী কালত সমগ্ৰ বাংলাভাষী সমাজক অতিক্ৰম কৰি ভাৰত আৰু বাংলাদেশ—দুয়ো দেশতে গভীৰভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। সেইবাবেই নজৰুলক কেৱল এখন দেশৰ সীমাৰ ভিতৰত আবদ্ধ কৰি চোৱাটো তেওঁৰ সাহিত্যিক পৰিসৰক সংকুচিত কৰা হ’ব।

স্বাধীন বাংলাদেশে ১৯৭২ চনত নজৰুলক সন্মানসহকাৰে কলকাতাৰ পৰা ঢাকালৈ লৈ আহে। ২৪ মে’ ১৯৭২ত, ভাৰত চৰকাৰৰ অনুমতি লৈ বাংলাদেশ চৰকাৰৰ উদ্যোগত তেওঁ পৰিয়ালসহ ঢাকাত উপস্থিত হয়। নতুন ৰাষ্ট্ৰখনে তেওঁক অতি উচ্চ মৰ্যাদাৰে আদৰি লয় আৰু ক্ৰমে তেওঁ বাংলাদেশৰ জাতীয় কবি হিচাপে স্বীকৃত হয়। অৱশ্যে এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য হ’ল—এই ‘জাতীয় কবি’ৰ মৰ্যাদা বহু দশক ধৰি প্ৰচলিত হৈ থাকিলেও বাংলাদেশ চৰকাৰে ২০২৪ চনতহে ইয়াক আনুষ্ঠানিক গেজেটযোগে স্বীকৃতি দিয়ে আৰু এই স্বীকৃতি ১৯৭২ চনৰ ২৪ মে’ৰ পৰা কাৰ্যকৰী বুলি ঘোষণা কৰে।

বাংলাদেশত বসবাস কৰাৰ সময়ত নজৰুলে কেইবাটাও ৰাষ্ট্ৰীয় সন্মান লাভ কৰে। ১৯৭৪ চনত ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়ে তেওঁক সম্মানসূচক ডি.লিট. প্ৰদান কৰে। ১৯৭৬ চনত বাংলাদেশ চৰকাৰে তেওঁক একুশে পদকেৰে সন্মানিত কৰে। একুশে পদক হৈছে বাংলাদেশৰ এক সন্মানীয় ৰাষ্ট্ৰীয় বঁটা, যিটো দেশখনৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত অসাধাৰণ অৱদানৰ বাবে প্ৰদান কৰা হয়। একে বছৰতে, ১৯৭৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত, তেওঁ বাংলাদেশৰ নাগৰিকত্বও লাভ কৰে। সেয়ে তেওঁৰ সৈতে বাংলাদেশৰ সম্পৰ্ক কেৱল সাহিত্যিক বা সাংস্কৃতিক নাছিল; স্বাধীন দেশখনৰ জাতীয় জীৱনৰ সৈতেও তেওঁৰ এক গভীৰ সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠিছিল।

আনহাতে, ভাৰতেও নজৰুলৰ সাহিত্যিক অৱদানক যথোচিত সন্মান জনাইছিল। ১৯৬০ চনত ভাৰত চৰকাৰে তেওঁক পদ্মভূষণ সন্মানেৰে ভূষিত কৰে। এই স্বীকৃতিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে নজৰুলৰ সাহিত্যিক কৃতিত্ব কোনো ভৌগোলিক সীমাৰ মাজত আবদ্ধ নাছিল; তেওঁৰ কবিতা, গান আৰু মানৱতাবাদী চিন্তাই সমগ্ৰ বংগ তথা ভাৰতীয় সাহিত্য-সংস্কৃতিত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

এই দিশৰ পৰা চালে নজৰুল এক অৰ্থত সীমাৰেখা অতিক্ৰম কৰা কবি। তেওঁৰ সাহিত্যত দেশ, ধৰ্ম বা সম্প্ৰদায়ৰ সংকীৰ্ণ পৰিচয়তকৈ মানুহৰ পৰিচয় অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ। তেওঁৰ কবিতাত বিদ্ৰোহৰ কণ্ঠ আছে, কিন্তু সেই বিদ্ৰোহৰ অন্তৰালত আছে স্বাধীনতা আৰু মানৱমুক্তিৰ আকাংক্ষা; তেওঁৰ গানত ধৰ্মীয় অনুভূতি আছে, কিন্তু তাৰ মাজতো আছে সম্প্ৰীতি আৰু মানৱতাৰ আহ্বান। সেইবাবেই তেওঁ পশ্চিমবংগৰো আপোন, বাংলাদেশৰো আপোন—আৰু তাৰো ওপৰত, তেওঁ সমগ্ৰ বাংলাভাষী মানুহৰ এক উমৈহতীয়া সাংস্কৃতিক সম্পদ।

১৯৭৬ চনৰ ২৯ আগষ্টত ঢাকাৰ তদানীন্তন পি.জি. হাস্পতালত কাজী নজৰুল ইছলামৰ জীৱনাবসান ঘটে। মৃত্যুৰ পিছত তেওঁৰ শেষ ইচ্ছাৰ সৈতে সংগতি ৰাখি তেওঁক ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কেন্দ্ৰীয় মছজিদৰ কাষত ৰাষ্ট্ৰীয় মৰ্যাদাৰে সমাধিস্থ কৰা হয়। তেওঁৰ এটা বিখ্যাত গীতত মছজিদৰ কাষত সমাধিস্থ হৈ আজান শুনি থকাৰ আকাংক্ষা প্ৰকাশ পাইছিল; সেই ইচ্ছাৰ সৈতে সংগতি ৰাখিয়েই তেওঁৰ সমাধিৰ স্থান নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল।

নজৰুলৰ সমাধি আজি কেৱল এজন কবিৰ সমাধি নহয়—ই যেন দুয়ো পাৰৰ বাংলাৰ মাজত থকা এক অদৃশ্য সাংস্কৃতিক সেঁতু। তেওঁৰ জীৱন আৰু সৃষ্টিয়ে আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে ৰাজনৈতিক সীমাৰেখাই দেশ ভাগ কৰিব পাৰে, কিন্তু ভাষা, সাহিত্য, সংগীত আৰু মানুহৰ হৃদয়ক সদায় ভাগ কৰিব নোৱাৰে। সেই অৰ্থত কাজী নজৰুল ইছলাম সঁচাকৈয়ে—দুই দেশৰ কবি, কিন্তু এক অবিভাজিত হৃদয়ৰ কবি।

উপসংহাৰ

ইতিহাসত কাজী নজৰুল ইছলাম নামেৰে অমৰ হৈ থকা এই মহান কবিজনক শৈশৱত মৰমেৰে মতা ‘দুখু মিয়া’ নামটোৰ মাজত যেন তেওঁৰ শৈশৱ-জীৱনৰ এক কৰুণ বাস্তৱৰ প্ৰতিফলন আছিল। পিতৃৰ অকাল মৃত্যুৰ পিছত দাৰিদ্ৰ্য আৰু অভাৱৰ মাজত অতি কম বয়সতে তেওঁ জীৱনৰ কঠিন দায়িত্ব বহন কৰিবলগীয়া হৈছিল। কিন্তু এই সংগ্ৰামেই তেওঁৰ প্ৰতিভাক দমাব পৰা নাছিল; বৰং জীৱনৰ তিতা-মিঠা অভিজ্ঞতাই তেওঁৰ অন্তৰত গভীৰ সংবেদনশীলতা আৰু অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে এক অদম্য বিদ্ৰোহী চেতনা গঢ়ি তুলিছিল। এজন দাৰিদ্ৰ্যপীড়িত পিতৃহীন কিশোৰৰ পৰা বাংলা সাহিত্যৰ ‘বিদ্ৰোহী কবি’ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰা নজৰুলৰ যাত্ৰা সঁচাকৈয়ে অনন্য। তেওঁৰ কবিতাত যিদৰে শুনা যায় শোষণ আৰু পৰাধীনতাৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহৰ বজ্ৰনাদ, একেদৰে তেওঁৰ গান আৰু কবিতাৰ আন এক বৃহৎ অংশত প্ৰকাশ পাইছে প্ৰেম, সৌন্দৰ্য, আধ্যাত্মিকতা আৰু মানুহৰ প্ৰতি গভীৰ মমতা। তেওঁৰ বিদ্ৰোহ কেৱল ধ্বংসৰ আহ্বান নাছিল; ই আছিল অন্যায়, বৈষম্য আৰু পৰাধীনতাৰ শিকলি ভাঙি মানুহৰ মুক্তি প্ৰতিষ্ঠাৰ এক আকাংক্ষা।

নজৰুলৰ সাহিত্যত সাম্যৰ বাণী, স্বাধীনতা, মানৱতা আৰু সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতিৰ বাণী আজিও প্ৰাসংগিক। ধৰ্ম, জাতি বা সম্প্ৰদায়ৰ সংকীৰ্ণ পৰিচয়ৰ ঊৰ্ধ্বত উঠি তেওঁ মানুহক মানুহ হিচাপেই চাবলৈ শিকাইছিল। হিন্দু আৰু ইছলামীয় ঐতিহ্যৰ সৃষ্টিশীল সমন্বয় তেওঁৰ সাহিত্য আৰু সংগীতত এক অনন্য সাংস্কৃতিক সম্প্ৰীতিৰ ৰূপ লাভ কৰিছিল। সেইবাবেই তেওঁৰ সৃষ্টি কেৱল এটা বিশেষ সময়ৰ ৰাজনৈতিক বা সাহিত্যিক দলিল হৈ নাথাকিল; সময় সলনি হোৱাৰ লগে লগে তাৰ তাৎপৰ্যও নতুন নতুন ৰূপত উন্মোচিত হৈ আছে।

দাৰিদ্ৰ্য, সামাজিক বাধা, কাৰাবাস আৰু ব্যক্তিগত বিয়োগান্তকতাৰ মাজেৰেও তেওঁ সৃষ্টি কৰি গৈছিল এক বিশাল সাহিত্য-সংগীতৰ জগত। তেওঁৰ জীৱন সেয়েহে কেৱল এজন কবিৰ জীৱনকথা নহয়; ই সংকটৰ মাজতো সৃষ্টিশীলতা, সাহস আৰু মানৱীয় মূল্যবোধক জীয়াই ৰখাৰ এক অনন্য কাহিনী। এইখিনিতেই কাজী নজৰুল ইছলামৰ চিৰন্তন মহত্ত্ব।

নজৰুলৰ অগ্নি-বীণাৰ সুৰ আজিও মাৰ যোৱা নাই। তেওঁ একে সময়তে বিদ্ৰোহৰ কবি আৰু প্ৰেমৰ কবি, স্বাধীনতাৰ কবি আৰু মানৱতাৰ কবি। সময়ৰ সোঁতত বহু নাম ম্লান হৈ যাব পাৰে, কিন্তু যি কণ্ঠই অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে মাত মাতি মানুহৰ মাজত সাম্য আৰু প্ৰেমৰ সপোন জগাই তোলে, সেই কণ্ঠ কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ নীৰৱ নহয়।