নাস্তিকতা কি এক বিশেষাধিকাৰ? দৰিদ্ৰতাৰ ছাঁত বিশ্বাসৰ পুনৰ্মূল্যায়ন ।। ভাৰুছ কুমাৰ বেজবৰুৱা

মুক্ত চিন্তা।একাদশ বছৰ।। ৫ম সংখ্যা

পৃথিৱীৰ বহু ঠাইত ধৰ্ম কেৱল এক বিশ্বাসৰ বিষয় নহয়—ই এক জীয়াই থকাৰ অৱলম্বন। অৰ্থনৈতিকভাৱে জুৰুলা সম্প্ৰদায়সমূহৰ মাজেৰে খোজ কাঢ়িলে ধৰ্মক প্ৰায়ে এক নিৰ্বাচন হিচাপে নহয়, বৰঞ্চ এক অপৰিহাৰ্য উপস্থিতি হিচাপে দেখা যায়। ই এক অস্বস্তিকৰ অথচ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নৰ অৱতাৰণা কৰে— নাস্তিকতা বা ঈশ্বৰক অস্বীকাৰ কৰা ধাৰণাটো কি কেৱল তেওঁলোকৰ বাবেহে এক বিশেষাধিকাৰ (Privilege), যিসকলৰ প্ৰশ্ন কৰাৰ সামৰ্থ্য আছে?
এই প্ৰশ্নটোত কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ সেই বিখ্যাত যুক্তিৰ প্ৰতিধ্বনি শুনা যায়, য’ত তেওঁ ধৰ্মক “জনগণৰ কানি” (Opium of the people) বুলি অভিহিত কৰিছিল। ইয়াক প্ৰায়ে এক সমালোচনা হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হয় যদিও মাৰ্ক্সৰ এই মন্তব্যত এক গভীৰ সমাজতাত্ত্বিক অন্তৰ্দৃষ্টি নিহিত হৈ আছে : ধৰ্মই মানুহক যন্ত্ৰণাৰ মাজত সকাহ, সান্ত্বনা আৰু অৰ্থ প্ৰদান কৰে। দৰিদ্ৰতা, অনিশ্চয়তা আৰু গাঁথনিগত অসমতাৰ সন্মুখীন হোৱা ব্যক্তিসকলৰ বাবে এজন উচ্চতৰ শক্তিৰ ওপৰত বিশ্বাসে এক মানসিক শক্তি হিচাপে কাম কৰিব পাৰে—যিয়ে তেওঁলোকক সহ্য কৰিবলৈ, আশা কৰিবলৈ আৰু জীয়াই থাকিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে।
এই দৃষ্টিকোণৰ পৰা চালে, যাৰ জীৱন অস্থিৰতাৰে ভৰা, তেওঁলোকৰ বাবে নাস্তিকতা সহজলভ্য নহ’বও পাৰে। যেতিয়া জীৱন ধাৰণেই অনিশ্চিত হৈ পৰে, তেতিয়া যিটো বিশ্বাস পদ্ধতিয়ে আশাৰ সঞ্চাৰ কৰিছে, তাক লৈ প্ৰশ্ন তোলাটো কেৱল অপ্ৰয়োজনীয়ই নহয়, বৰঞ্চ বিপজ্জনক যেনো লাগিব পাৰে। এনে পৰিপ্ৰেক্ষিতত ধৰ্ম দৈনন্দিন জীৱনৰ স্থিতিস্থাপকতাৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতভাৱে সাঙোৰ খাই পৰে। ই কেৱল এক আধ্যাত্মিক অৱস্থান নহয়; ই এক মানসিক সুৰক্ষা কৱচ।
অভিজ্ঞতালব্ধ তথ্যসমূহেও এই পৰ্যবেক্ষণক সমৰ্থন কৰা যেন লাগে। ছুইডেনৰ দৰে কেইবাখনো অৰ্থনৈতিকভাৱে উন্নত সমাজত ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ মাত্ৰা নাটকীয়ভাৱে হ্ৰাস পাইছে। এই সমাজসমূহে প্ৰায়ে অধিক অৰ্থনৈতিক নিৰাপত্তা, জনকল্যাণমূলক সেৱা আৰু শিক্ষাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। যেতিয়া মৌলিক প্ৰয়োজনবোৰ পূৰণ হয় আৰু অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ দুশ্চিন্তা কমি যায়, তেতিয়া ব্যক্তিয়ে পৰম্পৰাগত বিশ্বাসসমূহক লৈ প্ৰশ্ন কৰিবলৈ অধিক স্বাধীনতা অনুভৱ কৰিব পাৰে। এনে প্ৰেক্ষাপটত নাস্তিকতা বা ধৰ্মনিৰপেক্ষতা কোনো বিদ্ৰোহ হিচাপে নহয়, বৰঞ্চ সামাজিক স্থিৰতাৰ এক উপজাত ফল (Byproduct) হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিব পাৰে।
অৱশ্যে, এই ব্যাখ্যাটো অতি সৰলীকৃত কৰি ল’লে ভুল হ’ব পাৰে। দৰিদ্ৰ লোকসকলে নাস্তিক হ’ব নোৱাৰে বুলি দাবী কৰিলে মানুহৰ চিন্তা আৰু অভিজ্ঞতাৰ বৈচিত্ৰ্যক আওকাণ কৰা হ’ব। ইতিহাস আৰু সমসাময়িক সমাজে এনে বহু দৰিদ্ৰ বা বঞ্চিত শ্ৰেণীৰ ব্যক্তিৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰে যিসকলে ধৰ্মক সমালোচনা কৰিছে, ত্যাগ কৰিছে বা ইয়াৰ নতুনকৈ ব্যাখ্যা কৰিছে। নাস্তিকতা, বিশ্বাসৰ দৰেই শিক্ষা, সংস্কৃতি, ব্যক্তিগত চিন্তা আৰু সামাজিক পৰিৱেশৰ দৰে একাধিক কাৰকৰ দ্বাৰা গঢ় লৈ উঠে—ই কেৱল অৰ্থনৈতিক স্থিতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়।
তদুপৰি, ধৰ্ম কেৱল দৰিদ্ৰতাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া নহয়। ই পৰিচয়, সম্প্ৰদায় আৰু নৈতিক গাঁথনিৰ এক উৎস হিচাপেও কাম কৰে। বহু সমাজত আয়ৰ স্তৰ নিৰ্বিশেষে ধৰ্মীয় অংশগ্ৰহণ সাংস্কৃতিক জীৱনৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ। আনকি চহকী সমাজবোৰতো বিশ্বাস সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত হোৱা নাই; ই কেৱল ৰূপান্তৰিত হৈছে বা নিৰ্দিষ্ট কিছু ক্ষেত্ৰত হ্ৰাস পাইছে।
গতিকে, এক সূক্ষ্ম বুজাবুজিৰ বাবে নাস্তিকতাক কেৱল এক ‘বিশেষাধিকাৰ’ বা ধৰ্মক কেৱল এক ‘প্ৰয়োজনীয়তা’ হিচাপে চোৱাৰ পৰা বিৰত থকাটো উচিত হ’ব। বৰঞ্চ, ইয়াক এনেদৰে কোৱাটো অধিক সঠিক হ’ব যে অৰ্থনৈতিক অৱস্থাই বিশ্বাসৰ ধাৰাটোক প্ৰভাৱিত কৰে। দুৰ্দশাৰ সময়ত ধৰ্মৰ সামাজিক আৰু মানসিক গুৰুত্ব বৃদ্ধি পায়। আনহাতে, নিৰাপত্তাৰ পৰিৱেশত ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা হ্ৰাস পাব পাৰে, যাৰ ফলত সংশয়বাদ বা নাস্তিকতাৰ বাবে স্থান মুকলি হয়।
এই দৃষ্টিভংগীয়ে মূল প্ৰশ্নটো পৰিৱৰ্তন কৰি এক নতুন অনুসন্ধানৰ পথ মুকলি কৰে : কোনবোৰ পৰিস্থিতিত নাস্তিকতাৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায় আৰু কিয়? ই আমাক এই বিষয়েও গভীৰভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে যে গাঁথনিগত অসমতাই কেনেকৈ কেৱল আমাৰ ভৌতিক জীৱনকেই নহয়, বৰঞ্চ আমাৰ অন্তৰজগত—আমাৰ বিশ্বাস, সন্দেহ আৰু অস্তিত্বক বুজি পোৱাৰ দৃষ্টিভংগীকো গঢ় দিয়ে।
শেষত, “নাস্তিকতা কি এক বিশেষাধিকাৰ”?—এই প্ৰশ্নটোৱে কোনো সৰল ‘হয়’ বা ‘নহয়’ উত্তৰ নিবিচাৰে। বৰঞ্চ, ই আমাক বিশ্বাস, অসমতা আৰু মানুহৰ স্থিতিস্থাপকতাৰ মাজত থকা সম্পৰ্কবোৰ পৰীক্ষা কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। ধৰ্মক কেৱল এক ধৰ্মতত্ত্ব হিচাপে বা নাস্তিকতাক কেৱল এক বৌদ্ধিক বিলাসিতা হিচাপে নাচাই, দুয়োটাকেই মানুহৰ জীৱনৰ পৰিৱেশৰ প্ৰতি এক জটিল আৰু বিৱৰ্তিত সঁহাৰি হিচাপে চাবলৈ আমাক প্ৰত্যাহ্বান জনায়।
আৰু হয়তো সেইটোৱেই আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপলব্ধি : বিশ্বাস আৰু অবিশ্বাস কেৱল দাৰ্শনিক অৱস্থান নহয়। বহু ক্ষেত্ৰত ই আমি বাস কৰা পৃথিৱীখনৰেই এক প্ৰতিফলন।